Ik weet het gewoon niet meer
Ik ben 80 jaar. Mijn leven lang heb ik begrip en sympathie gehad voor het Joodse volk. Dat komt voort uit wat ik vanaf mijn jeugd heb meegekregen over de vervolging, uitsluiting en discriminatie die Joden door de eeuwen heen hebben ondergaan. Met als dieptepunt de Holocaust, nog altijd een nauwelijks te bevatten zwarte bladzijde uit onze recente geschiedenis.
Tegen die achtergrond heb ik het ontstaan van de staat Israël in 1948 altijd kunnen begrijpen. Dat ontstaansproces is bepaald niet zonder onrecht en conflict verlopen, maar na eeuwen van vervolging is de gedachte dat Joden een eigen, veilige staat wilden hebben voor mij begrijpelijk en invoelbaar. Israël werd voor veel Joden de plek waar zij eindelijk niet langer afhankelijk wilden zijn van de bescherming van anderen.
Ook de voortdurende angst van Israël voor zijn voortbestaan kan ik plaatsen. Vanaf de stichting van de staat is Israël geconfronteerd geweest met oorlogen, aanslagen en vijandigheid vanuit delen van de Arabische wereld. Israël heeft daarop een sterke krijgsmacht opgebouwd en is er meerdere malen in geslaagd militaire aanvallen te weerstaan. In de loop van die conflicten veranderden ook de grenzen en ontstonden de gebieden die we tegenwoordig aanduiden als de bezette Palestijnse gebieden.
Maar daar begint voor mij ook de andere kant van het verhaal.
Een volk dat zelf eeuwenlang onder vervolging heeft geleden, kan niet verwachten dat het leed van een ander volk daardoor minder zwaar weegt. De Palestijnen hebben hun eigen geschiedenis van verlies, ontheemding, bezetting, vernedering en geweld. Hun verlangen naar veiligheid, vrijheid, waardigheid en zelfbeschikking is daarom voor mij net zo begrijpelijk als het verlangen van Joden naar een veilige eigen staat.
Dat besef heeft mijn sympathie voor Israël nooit weggenomen. Wel heeft het mij steeds kritischer gemaakt over de manier waarop de Israëlische staat met de Palestijnse bevolking omgaat. De behandeling van de Palestijnen in de bezette gebieden is in de loop der jaren steeds harder geworden. Daarover bestaat ook binnen Israël zelf en onder Joodse mensen buiten Israël veel kritiek.
En toen kwam 7 oktober 2023.
De aanval van Hamas op Israël was afschuwelijk. Hamasstrijders drongen vanuit Gaza Israël binnen, waarbij burgers doelbewust werden aangevallen. Er werden ongeveer 1.200 mensen gedood en honderden mensen werden als gijzelaars naar Gaza gebracht. De beelden en verhalen van die dag waren afschrikwekkend. Het geweld, de moorden en de ontvoeringen zijn niet te rechtvaardigen door het Palestijnse leed dat eraan voorafging. Wie dat wel doet, verliest naar mijn mening iedere menselijke maat uit het oog.
Maar evenmin kan 7 oktober het daaropvolgende geweld in Gaza onbeperkt rechtvaardigen.
De Israëlische reactie heeft geleid tot een enorme verwoesting van Gaza en tot een zeer groot aantal Palestijnse slachtoffers, onder wie tienduizenden burgers en zeer veel kinderen. Hele woonwijken zijn verwoest en een groot deel van de bevolking is geconfronteerd met verlies, ontheemding en een gebrek aan elementaire levensbehoeften. Dat Israël het recht heeft zijn burgers tegen Hamas te beschermen, betekent voor mij niet dat daarmee iedere vorm of omvang van militair geweld gerechtvaardigd is.
Ik merk dat ik juist daar moeite mee heb. Ik kan begrijpen dat Israëliërs na 7 oktober een diepe angst en woede voelen. Wie familieleden of vrienden heeft verloren of zich afvraagt of ontvoerde naasten nog leven, kan nauwelijks anders dan naar veiligheid en gerechtigheid verlangen. Maar angst en verdriet mogen niet leiden tot een situatie waarin het leven van Palestijnse burgers minder waarde lijkt te krijgen.
En omgekeerd geldt hetzelfde.
Het Palestijnse leed verdient erkenning en mededogen. Maar sympathie voor de Palestijnse bevolking mag nooit omslaan in sympathie voor Hamas of in het ontkennen, bagatelliseren of rechtvaardigen van de moord op Israëlische burgers. Evenmin mag kritiek op de Israëlische regering of op het optreden van het Israëlische leger ontaarden in haat tegen Joden of in het ontkennen van het bestaansrecht van Israël.
Dat onderscheid lijkt mij van het grootste belang.
Want wat mij misschien nog wel het meest verontrust, is wat het conflict ook hier in Nederland teweegbrengt. De oorlog in Gaza heeft geleid tot een opleving van antisemitisme. Joodse Nederlanders voelen zich daardoor soms niet meer veilig. Dat is onaanvaardbaar. Een Joodse Nederlander is niet verantwoordelijk voor het handelen van de Israëlische regering. En iemand die opkomt voor de rechten van Palestijnen is daarmee nog geen antisemiet.
Juist in deze verwarrende tijd moeten we die twee dingen tegelijkertijd kunnen zeggen.
Ik denk ook terug aan wat ik onlangs las in Een adres van Michal Citroen, over het lot van Nederlandse Joden na de Duitse inval in 1940. Aanvankelijk was er nog de hoop dat het allemaal misschien zou meevallen. Vervolgens kwamen de beperkingen, de uitsluiting en uiteindelijk de deportaties. De twijfel en wanhoop: moet ik mij melden, of moet ik onderduiken? De angst om te worden verraden, de angst voor wat Auschwitz, Mauthausen, Treblinka en andere vernietigingskampen zouden betekenen.
Het waren gewone mensen die niets anders hadden misdaan dan als Jood te zijn geboren.
Misschien verklaart juist die geschiedenis waarom ik zo goed kan begrijpen dat veel Joden zeggen: nooit meer afhankelijk zijn van de genade van anderen. Nooit meer machteloos tegenover degenen die je willen vernietigen. Israël als veilige plek voor Joden is daarom voor mij geen verwerpelijk idee, maar een begrijpelijk en belangrijk gegeven.
Maar een veilige plek voor het ene volk mag toch niet betekenen dat een ander volk permanent onveilig, rechteloos of onvrij moet zijn.
Daar zit mijn worsteling.
Ik wil Israël zijn bestaansrecht niet ontzeggen. Ik wil ook niet meegaan in de anti-Israëlische razernij die soms gepaard gaat met antisemitische uitingen. Tegelijkertijd wil ik mijn ogen niet sluiten voor het Palestijnse leed en voor wat er in Gaza en op de Westelijke Jordaanoever gebeurt. Ik wil de Israëlische bevolking veiligheid gunnen én Palestijnen vrijheid en waardigheid. Ik wil het leed van Israëlische slachtoffers erkennen én dat van Palestijnse slachtoffers.
Dat lijkt misschien een onmogelijke positie in een tijd waarin van ons steeds vaker wordt verlangd dat we partij kiezen.
Maar misschien is juist dát het probleem.
Als we alleen nog maar oog hebben voor het leed van onze eigen groep, houden we uiteindelijk niets anders over dan wraak, angst en een steeds diepere haat. En als die haat generaties lang wordt doorgegeven, wordt vrede steeds moeilijker voorstelbaar.
Ik vrees dat precies dat nu gebeurt.
Mijn sympathie voor de staat Israël is er nog steeds. Mijn afschuw over de moordpartijen van 7 oktober is even groot. Maar mijn medeleven met de Palestijnse bevolking is daarom niet minder geworden. Integendeel.
Ik zou willen dat we eindelijk in staat zijn beide waarheden tegelijk onder ogen te zien: Israëliërs hebben recht op veiligheid en Palestijnen hebben recht op vrijheid en een menswaardig bestaan.
Wie werkelijk vrede wil, zal uiteindelijk beide moeten erkennen.
En misschien is dat wel waarom ik na alles wat ik heb gelezen, gezien en gehoord uiteindelijk maar één ding kan zeggen:
Ik weet het gewoon niet meer.